St. Anna Kerk
Hervormde Gemeente
Eck en Wiel
route >

Was Jezus een rebel?

07-03-2020

Op 7 maart is de Boekenweek begonnen. Die draait dit jaar om ‘Rebellen en Dwarsdenkers’. Het meest gelezen boek aller tijden, de Bijbel, gaat voor een goed deel over dwarsdenkers. Jezus is van hen de bekendste. Hoe rebels is Jezus eigenlijk? Was hij een revolutionair?

Jezus, een van de grondleggende dwarsdenkers van onze cultuur, heeft zelf nooit een boek geschreven. Hij had het niet nodig, zijn leerlingen zouden jaren later ijverig aan het werk gaan voor zijn literaire nalatenschap. Aan hen hebben christenen het tweede deel van hun Bijbel te danken. Er is slechts één moment bekend waarop Jezus aan het schrijven sloeg. 

Doodstraf?

Het is ochtend en Jezus is naar de tempel geweest. Om Hem heen verzamelt zich een menigte met in het midden een bange jonge vrouw. Ze hebben haar betrapt terwijl ze seks had met iemand die niet haar man was. Daar staat de doodstraf op volgens de oude religieuze wetten. De hele goegemeente is benieuwd wat Jezus met haar gaat doen als de geestelijke leiders de arme vrouw voor Hem neerzetten en vragen om zijn oordeel: ‘Volgens de wet van Mozes moet deze vrouw gestenigd worden. Zullen we dat doen, meester?’ Jezus bukt zich en begint in het zand te schrijven (Johannes 8:1-11).

Strikvraag

Het is een strikvraag van de mensen die de vrouw hebben meegesleurd. Als Jezus zegt dat zij zeker gestenigd moet worden, is Hij gewoon een van de vele patriarchale geestelijken met rigide morele regels. Zegt Hij heel rebels dat de wet van Mozes achterhaald is, dan zal een deel van de gelovigen Hem ook niet meer willen volgen. Jezus doorziet de strikvraag en komt ertegen in opstand door iedereen te negeren, in het zand te blijven tekenen (wat zou Hij daar geschreven hebben?) en te wachten hoe de boel explodeert. Men blijft aandringen: ‘Kom op nou, Jezus, wat moeten we met haar doen?’
‘De wet van Mozes zegt dat ze gestenigd moet worden, dus dat moeten jullie dan maar doen’, is zijn antwoord. ‘Laat degene die zonder zonden is de eerste steen gooien.’ Jezus gaat kalmpjes verder met zijn zandtekening terwijl iedereen ineens gedwongen is om niet naar de overspelige vrouw te kijken – met een wellustige, veroordelende blik. Ook niet naar Jezus – met een uittestende, keurende blik. Maar naar zichzelf. Ineens wordt ieders grote talent tot oordelen en veroordelen door Jezus gemobiliseerd… en gericht op henzelf. Ben ik eigenlijk zonder zonde? Durf ik die eerste steen te gooien? Natuurlijk niet. Man voor man druipen ze af totdat alleen Jezus en de vrouw nog over zijn. ‘Zo, heeft niemand je veroordeeld? Ik veroordeel je ook niet. Ga naar huis en maak iets moois van je leven.’

Effectieve rebellie

Uit dit geliefde verhaal kunt je niet makkelijk uit opmaken of Jezus nou een rebel was of niet. Een volbloed rebel had gewoon gezegd: ‘Jongens, doe normaal! Het is het jaar 32 na Christus, dan gaan we toch geen vrouwen meer stenigen! Kappen met die liefdeloze oude wetjes’. Als Jezus dat had gezegd, was de vrouw misschien net zo goed gered geweest, maar waren we dit verhaal allang vergeten. Rebellen die de hele dag overal ‘nietes’ tegen roepen, gaan de geschiedenisboeken niet in. Dit verhaal kwam wél in de Bijbel terecht – al dan niet als latere invoeging in dit evangelie – en werd een van de populairste anekdotes over Jezus. Waarom? Omdat Hij hier een vorm van rebellie laat zien die ongekend effectief is.  
Zeker, het gebeurde meer dan eens dat Jezus foeterend door de straten liep en niets heel liet van mensen die zichzelf verrijkten in de naam van een huichelachtig geloof. Maar tegen de meeste mensen sprak Hij subtieler en ingrijpender. Bij Zacheüs, een corrupte belastingheffer, zette Jezus de hele wereld op z’n kop door alleen maar tegen hem te zeggen: ‘Vanavond kom ik bij je eten’. Pontius Pilatus maakte Hij gek door niet mee te werken met het juridische proces dat tot Jezus’ dood zou leiden. Hij zweeg tergend lang of antwoordde met raadsels. Zijn leerlingen, maar ook voorbijgangers, zette Hij constant aan het denken door hen verhalen te vertellen die eenvoudig lijken, maar zoveel lagen hebben dat we er tweeduizend jaar later nog op studeren.

Nadenken over jezelf

Net als in de scène waarin Jezus zijn vingers door het zand laat gaan is Jezus niet iemand die snelle en directe revoluties forceert. Zijn rebellie bestaat hieruit, dat Hij er met al zijn woorden, daden en gezichtsuitdrukkingen in slaagde om de mensen over zichzelf te laten nadenken. Dat had Hij goed gezien: de grootste veranderingen op deze wereld beginnen stuk voor stuk op dat moment dat wij mensen ineens het lef, het inzicht en de onweerstaanbare behoefte krijgen om grondig over onszelf na te gaan denken.

Alain Verheij
Theoloog, schrijver en spreker